این پست را به مناسبت هفته سلامت اختصاص دادم به یک مطلب پزشکی - سلامت

كم خوني ناشي از كمبود آهن يكي از عمومي ترين مشكلات در كشورهاي در حال توسعه است. اين مسئله به ويژه در دوران بارداري، چون بر نوزاد تاثير خواهد گذاشت، بسيار خطرناك است. سازمان بهداشت جهاني در كشورهاي عضو كه داراي اين مشكل هستند، برنامه هاي آموزشي بسياري را به اجرا درآورده است. آنچه كه مسلم است آهن براي زندگي ضروري است. نوشيدن چاي يا قهوه، تا دو ساعت پس از صرف غذا به شدت باعث كاهش جذب آهن توسط بدن انسان مي شود. عنصر آهن به اين علت در رژيم غذايي ضروري است كه تركيب مركزي مولكول هم است كه به پروتئيني به نام گلوبين ملحق مي شود و تركيب هموگلوبين را مي سازد. هموگلوبين، رنگيزه تنفسي قرمز رنگي است كه در سلول هاي گلبول قرمز موجود است و وظيفه حمل اكسيژن از شش ها به تمام قسمت هاي بدن را بر عهده دارد. منابع عمده غذايي آهن، گوشت قرمز و ماهي (ماهيچه حيوانات مهره دار) و اكثر بقولات و سبزيجات به ويژه سبزيجات برگي است.
آهن موجود در گوشت و ماهي (آهن هم) نسبت به آهن سبزيجات (آهن غيرهم) بسيار آسان تر توسط معده جذب مي شود. ۳۵-۱۵ درصد آهن گوشت قرمز و ماهي ۲۰-۲ درصد آهن سبزيجات قابل جذب است. مردمي كه گياهخوار هستند يا به طور عمده سبزيجات مصرف مي كنند. به طور طبيعي، نسبت به كساني كه به طور معمول در رژيم غذايي آنها گوشت قرمز و ماهي موجود است، بيشتر در خطر كمبود آهن قرار دارند.

در ابتداي دهه ۱۹۷۰ عنوان شد كه چاي مانع جذب آهن مي شود. بدين گونه كه وقتي غذا همراه با مقدار زيادي از چاي مصرف شود (در حدود ۲۵۰-۲۰۰ ميلي ليتر) باعث ۶۰ درصد كاهش در جذب آهن مي شود. در هنگام صبحانه در كشورهاي غربي، وقتي ۱۵۰ ميلي ليتر چاي (در حدود ۵/۲ گرم چاي خشك) مصرف شود، جذب آهن تا ۵۶ درصد كاهش مي يابد. در تحقيقي در كشور شيلي مشخص شد كه چاي، جذب آهن موجود در نان را تا حدود ۲۵ درصد كاهش مي دهد و تا حدود ۶۱-۳۶ درصد جذب آهن را در وعده هاي غذايي پايين مي آورد. در تونس طي بررسي هاي انجام شده، مشاهده شد كه نوشيدن چاي همراه با غذا موجب كم خوني ناشي از كمبود آهن مي شود. در انگلستان محققان دريافتند كه مقادير فرتين خون (پروتئين ذخيره كننده آهن) نسبت معكوس با مصرف چاي در هنگام غذا دارد. اثر بازدارنده چاي بر جذب آهن متناسب با مقدار چاي مصرف شده همراه با غذا است. در غذاي كودك با چاي، غلظت هموگلوبين به صورت معني داري كمتر از غذاي كودك بدون چاي بوده است. به هر حال جذب آهن توسط عوامل موجود در گوشت قرمز، ماهي و ويتامينC (اسيد آسكوربيك) به سهولت انجام مي پذيرد. كساني كه رژيم غذايي متعادل دارند، رژيم آنها شامل انواع مختلف سبزيجات و ميوه هاي داراي ويتامين C و ساير عواملي است كه در جذب آهن، كمك كننده هستند و معمولاً دچار كمبود آهن نمي شوند.
تمام كساني كه مستعد ابتلا به كم خوني ناشي از كمبود آهن هستند به ويژه زنان باردار، بايد از مصرف بيش از اندازه چاي خودداري كنند. غذاهاي غربي كه حاوي گوشت قرمز و ماهي هستند، تا ۸۵ درصد از آهن نوع هم را تامين مي كنند. اين مسئله تضمين كننده سلامتي افراد نيست و امكان دارد اين رژيم هاي غذايي باعث افزايش بيش از حد آهن در بدن شوند و مشكلاتي در متابوليسم بدن به وجود آورند. پيش بيني شده است كه چاي با اثر بازدارنده خود بر جذب آهن، ممكن است باعث درمان بيماراني شود كه از بيماري زيادي آهن رنج مي برند. اين امكان درماني چاي در اين موارد مي تواند موضوع مناسبي براي تحقيق باشد. اگر چه تاكيد مي شود كه نوشيدن چاي نبايد به عنوان درمان بيماري هاي خاص مورد توجه قرار گيرد، بلكه به عنوان بخشي از سلامت زندگي بشري بايد مورد توجه باشد. در انسان هاي سالم خطري در مورد زيادي آهن وجود ندارد. تعادل آهن در بدن طي مراحل به هم مرتبط جذب، ذخيره و تخليه آهن برقرار است.
به هر حال اين يافته ها بايستي با احتياط توصيه شوند. تخمين زده مي شود كه ۵ تا ۶ فنجان چاي در روز فقط ۷ درصد از نياز بدن به مس و ۲ درصد به آهن را تامين مي كند. مقادير مواد معدني در چاي نسبت به ساير مواد غذايي پايين است، بنابراين چاي به تنهايي نمي تواند نيازهاي روزانه بدن نسبت به مواد معدني را برطرف كند. اما مطمئناً چاي از منابع با ارزش منگنز و فلورايد است. بدون ترديد چاي به عنوان آنتي اكسيدانت و همچنين يك نوشيدني سالم، ارزان و قابل دسترس در تمام دنيا يكي از پرطرفدارترين نوشيدني ها محسوب مي شود. چاي نسبت به ويژگي خود در كاهش جذب آهن، داراي امنيت غذايي است. يكي از اين راه ها، نوشيدن چاي همراه با شير و همچنين مصرف چاي با آبليمو و يا تكه اي ليموترش خارج از وعده هاي غذايي است.


Modder, W.W.D. and Amarakoon, A.M.t. 2002.Tea and Health. The Tea Research of Sri lanka. pp. 131-137.

ترجمه فرید باقری.